درسنامه آموزشی جامعه شناسی (1) کلاس دهم انسانی و معارف
درس 9: باز تولید هویت اجتماعی
جامعهپذیری گروهی و جمعی خود را انجام میدهند؟
در یک کندوی زنبور عسل چندین گروه زنبور وجود دارد. هر گروه به صورت غریزی وظایف خود را انجام میدهد. آیا انسانها نیز بهصورت غریزی فعّالیتهای گروهی و جمعی خود را انجام میدهند؟
انسان برخلاف موجودات دیگر، بهصورت غریزی نمیداند چه موقعیتی در جهان اجتماعی دارد و در این موقعیت چه وظایفی برعهدۀ اوست. انسان باید موقعیت خود را بشناسد، حقوق و تکالیف خود را یاد بگیرد و با عمل به آنها، هویت اجتماعی خود را شکل دهد.
بهنظر شما، انسانها چگونه به جایگاه اجتماعی خود پی میبرند و هویت اجتماعی افراد چگونه شکل میگیرد؟
هر فرد در یک جهان اجتماعی متولد میشود که به وسیلۀ نسلهای قبل از او ایجاد شده است. جهان اجتماعی پس از تولد هر فرد، بخشی از هویت اجتماعی او را تعیین میکند؛ یعنی آن فرد را بهعنوان یکی از اعضای خود به رسمیت میشناسد و برای او ویژگیهایی متناسب با موقعیتی که در آن قرار گرفته است، در نظر میگیرد. در این زمینه میتوان به صدور شناسنامه برای نوزادان اشاره کرد. آیا در مورد فرایند صدور شناسنامه برای نوزادان و نهادها و سازمانهای مرتبط با آن چیزی میدانید؟
جهان اجتماعی برای بقا و تداوم، اعتقادات، ارزشها و شیوۀ زندگی خود را به فرد آموزش می دهد. فرد نیز برای مشارکت در جهان اجتماعی، شیوۀ زندگی در آن را می آموزد و به تدریج با موقعیتش در جهان اجتماعی و حقوق و تکالیفی که برعهده دارد، آشنا میشود.
فرد با آموزشهای اساسی و ماندگاری که در خانواده میبیند، اوّلین و مهمترین آشناییها را با جهانی که در آن متولّد شده است، پیدا میکند. مدرسه، گروههای هم بازی، مجالس علمی و مذهبی و رسانههای جمعی، از دیگر عوامل آشنایی افراد با جهانی هستند که در آن زندگی میکنند. به فرایندی که هر فرد برای مشارکت در زندگی اجتماعی دنبال میکند و مسیری که برای شکل گیری هویت اجتماعی افراد طی میشود، جامعهپذیری میگویند.
پاسخ دهید (صفحهٔ 81 کتاب درسی)
آیا جامعه پذیری در جوامع مختلف، شیوۀ واحد و ثابتی دارد؟ توضیح دهید.
با توجّه به تعریف جامعه پذیری (مسیری که برای شکل گیری هویت اجتماعی افراد طی میشود) و این واقعیت که افراد جامعه با پذیرش عقاید و ارزشها و هنجاری خاص مسیر معیّنی را انتخاب میکنند، نتیجه میگیریم به دلیل تنوّع عقاید و ارزشها حتماً باید مسیرهای متفاوتی برای شکلگیری هویت اجتماعی و جامعه پذیری آن جامعه انتظار داشته باشیم؛ برای مثال جامعه پذیری در جهانهای اجتماعی الهی نمیتواند با جامعه پذیری در جهانهای سکولار هم مسیر باشد.
کنترل اجتماعی چه نقشی در باز تولید هویت اجتماعی دارد؟
آیا فرایند جامعهپذیری همیشه بهطور کامل انجام میگیرد و با موفقیت همراه است؟ آیا افراد میتوانند از پذیرش عقاید، ارزشها و هنجارهای اجتماعی سر باز زنند؟ برخی افراد بهطور کامل جامعهپذیر نمیشوند؛ در آن صورت، جامعه برای استمرار و تداوم خود چه میکند؟
ممکن است برخی انسانها هویتی را که جهان اجتماعی برای آنها درنظر گرفته است، نپذیرند. همواره افرادی هستند که جذب عقاید و ارزشهای جهان اجتماعی خود نمیشوند و نقشی را که نهادها و سازمانهای مختلف جامعه از آنها انتظار دارند، نمیپذیرند. این افراد به حقوق و تکالیف خود پایبند نیستند و رفتارهای مخالف انجام میدهند.
به کنشهایی که برخلاف عقاید، ارزشها و هنجارهای جامعه هستند، کژروی اجتماعی میگویند.
آیا میتوانید نمونههایی از کژروی اجتماعی را نام ببرید؟
|
|
|
|
هر جامعهای علاوه بر جامعهپذیری، برای پیشگیری و کنترل کژرویهای اجتماعی، روشهای زیر را به کار میگیرد.
تبلیغ و اقناع: هر جهان اجتماعی میکوشد تا از طریق آموزش، عقاید و ارزشهای خود را به گونهای ترویج کند که افراد برای پذیرش آنها قانع شوند.
تشویق و پاداش: هر جهان اجتماعی، افرادی را که مطابق ارزشها و قواعدش عمل کنند، تشویق میکند و به آنها پاداش میدهد.
تنبیه و مجازات: هر جهان اجتماعی، کسانی را که دچار کژروی اجتماعی شده باشند، تنبیه و مجازات میکند.
نمونههایی از روشهای مذکور را در مدرسه خود بیابید.
اقناع روشی است که به واسطۀ آن، فرهنگ در افراد درونی میشود. هرچه قدرت اقناع یک فرهنگ بیشتر باشد، افراد کنشها و اعمال متناسب با آن فرهنگ را بهتر انجام میدهند. فرهنگهایی که ظرفیت منطقی و عقلانی بیشتری دارند و با فطرت آدمیان سازگارترند، از قدرت اقناعی بیشتری برخوردارند.
تشویق و تنبیه به دو شیوۀ رسمی و غیررسمی انجام میشود. شیوۀ غیررسمی آن بیشتر در خانواده، همسالان یا به وسیلۀ عموم افراد جامعه انجام میشود و آثار و نتایج عمیقتری دارد. شیوۀ رسمی پاداش و مجازات، بیشتر توسط سازمان ها و مؤسسات اجتماعی مانند ادارات، پلیس، دادگاه و زندان صورت میگیرد.
به مجموعه فعّالیتهایی که برای پذیرش فرهنگِ جامعه و انطباق افراد با انتظارات جامعه انجام میگیرد، کنترل اجتماعی میگویند.
هر جهان اجتماعی که روشهای مناسبی برای کنترل اجتماعی نداشته باشد، در معرض آسیبهای بیشتری قرار میگیرد؛ باز تولیدش با مشکل مواجه میشود و دوام و بقای آن تهدید میشود.
در جهان اسلام، امربه معروف و نهی از منکر در فرایندهای جامعه پذیری و کنترل اجتماعی نقش مهمی دارد و دارای آثار فردی و اجتماعی و نتایج معنوی و دنیوی بسیاری است.
امر به معروف و نهی از منکر روشهای مختلفی دارد. برخی روشهای آن تبلیغی و برخی تشویقی یا تنبیهی است. امر به معروف و نهی از منکر سطوح متفاوتی نیز دارد. در مواردی، همگانی و به عهدۀ همۀ افراد جامعه است و در برخی موارد، وظیفۀ سازمانهای رسمی و حکومتی است. به نظر شما امر به معروف و نهی از منکر در چه مواقعی مسئولیتی همگانی و در چه مواقعی وظیفۀ نهادها و سازمانهای رسمی است؟
گفتوگو کنید (صفحهٔ 84 کتاب درسی)
همواره در برخی از مشاغل و اصناف، عدهای از افراد هستند که بهطور کامل و موفق جامعهپذیر نمیشوند و برخلاف هنجارهای پذیرفته شده عمل میکنند. کژرویهای ممکن در برخی از مشاغل و اصناف را نام ببرید و در مورد راههای پیشگیری و کنترل آنها با هم گفتوگو کنید.
کژروی اجتماعی به رفتارهایی اطلاق میشود که خلاف هنجارها و ارزشهای پذیرفته شده در جامعه است. در برخی مشاغل و اصناف، این کژرویها میتواند به صورتهای مختلف بروز پیدا کند. برخی از نمونههای کژروی در مشاغل و اصناف عبارتند از:
-
رشوهخواری در دستگاههای دولتی و بخشهای خصوصی: افراد ممکن است برای تسهیل امور خود یا دریافت خدمات بهتر، رشوه پرداخت کنند. این کژروی میتواند باعث فساد و کاهش اعتماد عمومی به نهادهای دولتی شود.
-
تقلب در صنوف آموزشی (مانند معلمان یا مربیان): برخی از افراد ممکن است به دلیل عدم شفافیت یا به دلیل فشارهای مالی و اجتماعی، به تقلب در آزمونها یا در ارزیابیهای علمی بپردازند.
-
دستکاری گزارشها در مشاغل حسابداری و مالی: برخی حسابداران یا مدیران مالی ممکن است بهطور عمدی اطلاعات مالی را دستکاری کنند تا سود بیشتری کسب کنند یا مالیات کمتری بپردازند.
-
نقض قوانین ایمنی در صنایع تولیدی: برخی کارکنان در مشاغل صنعتی ممکن است به دلیل فشار برای افزایش تولید یا نادیده گرفتن قوانین ایمنی، به روشهای غیر ایمن کار کنند که میتواند منجر به حوادث و آسیبهای جدی شود.
راههای پیشگیری و کنترل کژرویها:
-
آموزش و آگاهیبخشی: با برگزاری دورههای آموزشی منظم و توضیح پیامدهای منفی کژرویها، میتوان آگاهی کارکنان و افراد را افزایش داد و آنها را به پیروی از هنجارها و ارزشها تشویق کرد.
-
تقویت نظارت و کنترلها: استفاده از سیستمهای نظارتی قویتر مانند بازرسیهای منظم، نظارت دقیقتر بر فعالیتها و افزایش شفافیت میتواند از بروز کژرویها جلوگیری کند.
-
تشویق و پاداشدهی به رفتارهای مثبت: افرادی که بهطور صحیح و طبق هنجارها عمل میکنند باید از طرف جامعه و سازمانهای مربوطه تشویق و پاداش داده شوند.
-
مجازاتهای مناسب برای متخلفین: افرادی که برخلاف هنجارها عمل میکنند باید مجازاتهایی دریافت کنند که باعث بازدارندگی از تکرار رفتارهای نادرست شود. این مجازاتها میتواند از جریمههای مالی تا اخراج از شغل باشد.
-
ترویج فرهنگ مسئولیتپذیری: با ترویج فرهنگ مسئولیتپذیری در میان کارکنان و اصناف، افراد احساس مسئولیت بیشتری نسبت به کار خود خواهند داشت و به تبع آن، کمتر مرتکب کژروی خواهند شد.
مفاهیم اساسی (صفحهٔ 85 کتاب درسی)
تداوم هویت اجتماعی، جامعه پذیری، فرایند مشارکت در زندگی اجتماعی، منشورهای شغلی، کژروی اجتماعی، روش تبلیغ و اقناع، کنترل اجتماعی و بازتولید هویت اجتماعی.
خلاصه کنید (صفحهٔ 85 کتاب درسی)
- بازتولید هویت اجتماعی از طریق جامعه پذیری و کنترل اجتماعی انجام میشود.
- انسان با شناخت موقعیت خود و فرا گرفتن حقوق و تکالیف خود و عمل به آنها میتواند شکل هویت اجتماعی خود را تعیین کند.
- خانواده، اوّلین و مهمترین نهاد بازتولید هویت اجتماعی است.
- فرایند جامعه پذیری موجب شکل گیری هویت اجتماعی میشود.
- مهمترین روش در درونیسازی فرهنگ، روش اقناع در کنترل اجتماعی است.
- ضعف در روشهای کنترل اجتماعی موجب تهدیدِ دوام و بقای جهان اجتماعی میشود.
- امر به معروف و نهی از منکر میتواند همگانی یا حکومتی باشد.
آنچه از این درس آموختیم (صفحهٔ 85 کتاب درسی)
از این درس آموختیم که هویت اجتماعی افراد بهطور مستقیم از فرآیند جامعهپذیری تأثیر میگیرد. جامعهپذیری از طریق آموزش، ترویج عقاید و ارزشها، و کنترل اجتماعی شکل میگیرد و به افراد کمک میکند تا نقشهای خود را در جامعه بشناسند و حقوق و تکالیف خود را درک کنند. این فرآیند میتواند هم از طریق روشهای رسمی مانند آموزش در مدرسه و نهادهای دولتی و هم از طریق روشهای غیررسمی مانند خانواده و گروههای اجتماعی انجام شود. همچنین، در فرآیند جامعهپذیری، نقش کنترل اجتماعی و نظارت بر رفتارها اهمیت دارد تا کژرویها کاهش یابد و هنجارهای اجتماعی حفظ شود. در نهایت، برای بازتولید هویت اجتماعی و تداوم آن، جامعه نیاز به استفاده از روشهای مختلف مانند اقناع، تشویق، و تنبیه دارد.